موارد نقش پادشاه منحصر به انتخاب اشخاصى مىشده كه رشته‌هاى مختلف ادارهء امور را مىبايست اداره كنند . در اساس ، سازمان سياسى اسلامى در شرق و همهء مقامات ادارى آن به دو دستهء بزرگ تقسيم مىشده : يكى « درگاه » ( دربار ) و ديگر « ديوان » ( دفتر ) . تا زمان سامانيان هيچ اطلاعى دربارهء وجود نگهبانان شخصى پادشاه - مانند آنچه در دربار عباسيان ديده مىشده و از بندگان زرخريد و بيشتر تركان مركب بوده‌اند - در مورد ممالك اسلامى شرقى در دست نيست . در دربار اسمعيل و جانشينان وى چنين گروه نگهبانى را مى - يابيم . گرچه در آن زمان « اهل درگاه » هنوز اهميتى را كه بعدها به دست آوردند ، كسب نكرده بودند . مشاغل عمدهء نظامى نه تنها به رئيسان نگهبانان شاهى بلكه به نمايندگان خاندانهاى اصيل و بزرگ محلى نيز تفويض مىگرديده . و در شمار لشكريان - گذشته از تركان - دهقانان نيز بوده‌اند « 1 » . بر روى هم در آن عهد بيشتر ساكنان ماوراء النهر هنوز مسلح بودند « 2 » . نظام الملك « 3 » شغل غلام ترك را در دربار سامانيان چنين وصف مىكند : « در عهد سامانيان اين قاعده برجا همى بوده است ، به تدريج بر اندازهء خدمت و هنر و شايستگى غلامان را درجه مىافزودندى چنانك غلامى خريدندى و يكسال او را پياده خدمت فرمودندى و در ركاب باقباى زندينجى ( از نام قريهء زندنه در بخارا مشتق مىشود . رجوع شود به ص 265 ) شدى و اين غلامان را فرمان نبودى كه پنهان و آشكارا در اين يكسال بر اسب نشستى و اگر

--> ( 1 ) - استخرى ، 292 ؛ ابن حوقل ، 343 . ( 2 ) - روزن ، « داستان هلال الصابى » ، ص 275 ؛ رجوع شود به « هلال الصابى » ، « تاريخ » ، متن ، 374 ؛ ترجمه ، 400 . ( 3 ) - چاپ شفر ، متن ، 95 ؛ ترجمه ، 140 - 139 .